ลูกปูน หรือที่เรียกกันว่าลูกหนุน (Concrete Spacer) เป็นอุปกรณ์ชิ้นเล็กที่ไม่มีใครสังเกตเห็นเมื่อโครงสร้างเสร็จแล้ว แต่มีผลต่ออายุการใช้งานของอาคารมากกว่าที่คิด หน้าที่ของมันคือกำหนดระยะหุ้มเหล็ก (Concrete Cover) ให้เหล็กเสริมอยู่ในตำแหน่งที่วิศวกรออกแบบไว้ตลอดการเทคอนกรีต ถ้าละเลยอุปกรณ์ชิ้นนี้ เหล็กเสริมจะถูกแรงเทดันให้ชิดแบบหล่อหรือจมลงไปก้นแบบจนระยะหุ้มคลาดเคลื่อน

ลูกปูนทำหน้าที่อะไรจริง ๆ

เวลาวิศวกรเขียนในแบบว่าให้มีระยะคอนกรีตหุ้มเหล็ก 30 มิลลิเมตร หมายความว่าระยะจากผิวเหล็กเสริมถึงผิวคอนกรีตด้านนอกต้องเท่ากับ 30 มิลลิเมตร ลูกปูนที่วางใต้เหล็กคือสิ่งที่รักษาระยะนี้ให้คงที่ เพราะเหล็กเสริมเองไม่สามารถลอยอยู่ในตำแหน่งได้เมื่อคอนกรีตไหลเข้ามา

นอกจากกำหนดระยะแล้ว ลูกปูนยังช่วยพยุงน้ำหนักเหล็กและคนงานที่เดินบนตะแกรงเหล็ก ป้องกันตะแกรงยุบตัวลงระหว่างเท และช่วยให้คอนกรีตไหลเข้าไปใต้เหล็กได้ทั่วถึงมากขึ้น

ระยะหุ้มเหล็กกำหนดจากอะไร

ระยะหุ้มเหล็กไม่ได้กำหนดเท่ากันทุกโครงสร้าง แต่ขึ้นอยู่กับว่าชิ้นส่วนนั้นสัมผัสดินหรือน้ำหรือไม่ และสภาพแวดล้อมรอบโครงสร้างกัดกร่อนมากน้อยเพียงใด

ประเภทโครงสร้างระยะหุ้มขั้นต่ำ (มม.)เหตุผล
ฐานรากและตอม่อสัมผัสดิน50-75ป้องกันการกัดกร่อนจากดินและความชื้น
เสา40ต้องการระยะหุ้มเพื่อการรับไฟในกรณีเกิดเพลิงไหม้
คาน40รับแรงดัดและต้องทนต่อสภาพแวดล้อม
พื้นภายในอาคาร20-30ขึ้นกับว่ามีวัสดุปิดผิวหรือไม่
งานกลางแจ้งหรือใกล้ทะเลเพิ่ม 15-25ป้องกันคลอไรด์ซึมเข้าถึงเหล็ก

ถ้าระยะหุ้มมากเกินไป

หลายคนคิดว่าระยะหุ้มยิ่งหนายิ่งดี แต่ความจริงไม่ใช่ เพราะหน้าตัดคอนกรีตที่รับแรงดัดจะลดลงเมื่อเหล็กถูกดันเข้าไปใกล้แกนกลางมากขึ้น ทำให้ความสามารถในการรับโมเมนต์ของหน้าตัดต่ำกว่าที่วิศวกรคำนวณไว้

ผลคือโครงสร้างอาจรับน้ำหนักได้น้อยกว่าแบบ แม้จะดูแข็งแรงและไม่มีรอยแตกร้าวให้เห็น ซึ่งเป็นอันตรายเพราะไม่มีการเตือนล่วงหน้า นอกจากนี้พื้นที่มีระยะหุ้มหนาเกินยังมีโอกาสแตกร้าวที่ผิวมากขึ้นจากการหดตัวของคอนกรีตชั้นนอก

ถ้าระยะหุ้มน้อยเกินไป

กรณีนี้เป็นปัญหาที่พบมากกว่าและอันตรายกว่า เพราะคอนกรีตที่หุ้มเหล็กบางเกินไปไม่สามารถกั้นความชื้นและออกซิเจนได้เต็มที่ เหล็กจะเริ่มเป็นสนิม เมื่อสนิมขยายตัวจะดันคอนกรีตรอบข้างให้แตกร้าวและหลุดร่อน เป็นวงจรที่เร่งให้โครงสร้างเสื่อมเร็วขึ้น

ในงานชายทะเลหรือพื้นที่น้ำท่วมขัง ปัญหานี้เกิดเร็วมากและเห็นได้ชัดเป็นคราบสนิมซึมออกมาตามผิวคอนกรีตก่อนที่โครงสร้างจะเสียหายหนัก

วิธีติดตั้งลูกปูนให้ได้ผลจริง

    • เลือกลูกปูนที่มีความหนาตรงกับระยะหุ้มในแบบ ไม่ใช่ขนาดที่หาได้ง่ายที่สุดในไซต์งาน
    • วางใต้เหล็กเสริมล่างทุกช่วงประมาณ 50-80 เซนติเมตร ขึ้นกับขนาดและน้ำหนักของเหล็ก
    • วางลูกปูนด้านข้างสำหรับงานผนังหรือคาน เพื่อรักษาระยะหุ้มด้านข้างด้วย
    • ผูกลูกปูนกับเหล็กด้วยลวดผูกเหล็กเพื่อไม่ให้ขยับหรือหลุดขณะเทและขณะสั่นคอนกรีต
    • ตรวจระยะหุ้มอีกครั้งก่อนเททุกรอบ โดยเฉพาะบริเวณมุมและบริเวณที่เหล็กวางซ้อนกันหลายชั้น

จุดที่มักถูกละเลย

งานฐานรากและงานเทตอม่อเป็นจุดที่พบปัญหาระยะหุ้มคลาดเคลื่อนมากที่สุด เพราะพื้นที่ทำงานแคบ การวางเหล็กทำได้ยาก และบริเวณก้นหลุมมีน้ำขังหรือดินอ่อนจนลูกปูนจม ในทางปฏิบัติควรใช้คอนกรีตหยาบปรับระดับก้นหลุมก่อนวางเหล็ก และต้องใช้แบบหล่อแทนการใช้ดินเป็นแบบทุกกรณี

สรุป

ลูกปูนคืออุปกรณ์ที่กำหนดระยะหุ้มเหล็กให้ตรงตามแบบ ระยะหุ้มที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับประเภทโครงสร้างและสภาพแวดล้อม ตั้งแต่ 20-30 มิลลิเมตรสำหรับพื้น ไปจนถึง 50-75 มิลลิเมตรสำหรับฐานรากที่สัมผัสดิน ระยะหุ้มที่มากเกินไปทำให้หน้าตัดรับแรงดัดได้น้อยลง ส่วนระยะหุ้มที่น้อยเกินไปทำให้เหล็กเป็นสนิมและโครงสร้างเสื่อมเร็ว การติดตั้งที่ถูกต้องคือเลือกขนาดให้ตรง วางทุก 50-80 เซนติเมตร ผูกให้แน่น และตรวจซ้ำก่อนเทคอนกรีตทุกครั้ง