สรุปสาระสำคัญ
- ลูกหนุนมีสามประเภทหลักคือลูกหนุนปูน ลูกหนุนโลหะ และลูกหนุนพลาสติก
- ลูกหนุนปูนต้องมีกำลังอัดสูงกว่าคอนกรีตที่เท และห้ามทำจากปูนก่อผสมทราย
- บาร์แชร์ต้องทำจากเหล็กชนิดเดียวกับเหล็กเสริมและห้ามสัมผัสแบบหล่อ
- ลูกหนุนพลาสติกมีค่าการขยายตัวต่างจากคอนกรีตจนอาจทำให้เกิดรอยแตกร้าว
- ระยะหุ้มที่แนะนำคือ 50 มม. ฐานราก 40 มม. คานเสาบริเวณชื้น 30 มม. บริเวณไม่ชื้น และ 20 มม. พื้น
สารบัญเนื้อหา
ลูกหนุน (Spacer) แบ่งตามวัสดุที่ใช้ผลิตได้เป็นสามประเภทหลัก คือลูกหนุนปูน ลูกหนุนโลหะ และลูกหนุนพลาสติก แต่ละประเภทมีข้อดีและข้อจำกัดต่างกัน การเลือกใช้ผิดประเภทไม่ได้ทำให้งานพังทันที แต่จะสร้างปัญหาในระยะยาว เช่น เหล็กเป็นสนิม ผิวแตกร้าว หรือระยะหุ้มเหล็กคลาดเคลื่อน บทความนี้จึงเน้นข้อกำหนดที่ต้องรู้และวิธีเลือกใช้ให้เหมาะกับโครงสร้างแต่ละชนิด
ลูกหนุนปูนเป็นตัวเลือกแรกของงานทั่วไป
ลูกหนุนปูนทำจากปูนซีเมนต์หรือคอนกรีตคุณภาพสูง มีความเข้ากันได้ดีกับคอนกรีตที่เทเพราะวัสดุเป็นเนื้อเดียวกัน ไม่เกิดปฏิกิริยาเคมี และมีค่าการขยายตัวใกล้เคียงกันเมื่ออุณหภูมิเปลี่ยน จึงไม่ค่อยสร้างความเค้นภายในเนื้อคอนกรีต
ข้อกำหนดที่สำคัญที่สุดคือ ลูกหนุนปูนต้องมีกำลังอัดสูงกว่าคอนกรีตที่เทในชิ้นส่วนนั้น เช่น ถ้าเทคอนกรีตกำลังอัด 240 ksc ลูกหนุนที่ใช้ต้องมีกำลังอัดมากกว่า 240 ksc ถ้าลูกหนุนอ่อนกว่าคอนกรีต มันจะรับน้ำหนักเหล็กไม่ไหวและถูกบดแตกก่อนที่คอนกรีตจะรับกำลังได้เต็มที่ ซึ่งเป็นจุดเริ่มของรอยร้าวภายใน
สิ่งที่ต้องหลีกเลี่ยงคือการปั้นลูกหนุนเองด้วยปูนก่อผสมทราย เพราะปูนทรายมีกำลังอัดต่ำกว่าคอนกรีตหลายเท่า การประหยัดค่าลูกหนุนด้วยวิธีนี้ทำให้ทั้งโครงสร้างเสี่ยง
ลูกหนุนโลหะกับบาร์แชร์
ลูกหนุนโลหะเหมาะกับงานจัดตำแหน่งเหล็กเสริมช่วงบนของพื้นหรือคาน ซึ่งมักเรียกว่าบาร์แชร์ (Bar Chair) หรือเหล็กตีนกา หน้าที่คือยกตะแกรงเหล็กบนให้อยู่ระดับที่ถูกต้อง เพื่อให้ระยะหุ้มด้านบนเป็นไปตามแบบ
ข้อกำหนดคือโลหะที่ใช้ต้องเป็นเหล็กชนิดเดียวกับที่ใช้เสริมแรงคอนกรีต เพื่อป้องกันการเกิดสนิมจากปฏิกิริยาระหว่างโลหะต่างชนิด ซึ่งเกิดขึ้นได้ง่ายกับอลูมิเนียมและสแตนเลสที่นำมาใช้ในงานคอนกรีต
ข้อควรระวังที่สำคัญคือ ห้ามให้ลูกหนุนโลหะสัมผัสกับแบบหล่อหรือโผล่ที่ผิวคอนกรีต เพราะจะกลายเป็นทางให้ความชื้นเข้าถึงเหล็กและเกิดสนิมที่ผิว ซึ่งเมื่อสนิมลามก็จะกัดไปถึงเหล็กเสริมหลัก
ลูกหนุนพลาสติกและข้อควรระวัง
ลูกหนุนพลาสติกมีข้อดีคือน้ำหนักเบา ไม่เป็นสนิม และราคาถูก แต่ข้อจำกัดคือค่าการขยายตัวเมื่ออุณหภูมิเปลี่ยนต่างจากคอนกรีตอย่างมาก ซึ่งอาจทำให้คอนกรีตปริเวณรอบลูกหนุนเกิดรอยแตกร้าวขนาดเล็ก โดยเฉพาะในงานที่ผิวคอนกรีตต้องการความเรียบหรือมีวัสดุปิดผิว
แนวทางที่ปลอดภัยคือใช้ลูกหนุนพลาสติกในงานที่ไม่มีผลต่อกำลังของโครงสร้าง เช่น งานตกแต่งหรือผนังไม่รับน้ำหนัก และเลี่ยงการใช้ในงานโครงสร้างหลักทั้งหมด
ระยะหุ้มเหล็กมาตรฐานที่อ้างอิงได้
สำหรับโครงสร้างทั่วไปที่ไม่มีไอกรด ไอด่าง ไอเกลือจากทะเล หรือไอฟอสเฟต สามารถใช้ระยะหุ้มดังตารางนี้ได้
| ประเภทโครงสร้าง | สภาพแวดล้อม | ระยะหุ้มที่แนะนำ (มม.) |
|---|---|---|
| ฐานรากและตอม่อ | สัมผัสดิน | 50 ขึ้นไป และต้องใช้แบบหล่อ ห้ามเทโดยใช้ดินเป็นแบบ |
| คานและเสา | บริเวณความชื้นสูง เช่น ดาดฟ้า | 40 |
| คานและเสา | บริเวณไม่ชื้น | 30 |
| พื้น | บริเวณไม่ชื้น | 20 |
ถ้าโครงสร้างอยู่ในสภาพแวดล้อมรุนแรง เช่น ใกล้ทะเล พื้นที่มลพิษทางอากาศสูง หรือพื้นที่น้ำท่วมขังซ้ำ ๆ ต้องเพิ่มระยะหุ้มเกินค่าตารางนี้
ตารางเลือกลูกหนุนตามลักษณะงาน
| งาน | ประเภทลูกหนุนที่เหมาะ | เหตุผล |
|---|---|---|
| พื้นภายในอาคาร ระยะหุ้ม 20-25 มม. | ลูกหนุนปูน | เข้ากับคอนกรีตและรับแรงได้ดี |
| คานและเสาบริเวณไม่ชื้น | ลูกหนุนปูน | มีกำลังอัดสูงพอและราคาไม่สูง |
| พื้นช่วงบนที่ต้องยกเหล็กระดับ | บาร์แชร์เหล็กเดียวกัน | รับน้ำหนักคนงานและตะแกรงเหล็กได้ |
| ฐานรากและตอม่อ | ลูกหนุนปูนที่แข็งแรงเป็นพิเศษ | มีน้ำหนักเหล็กมากและอยู่ในที่แคบ |
Checklist ก่อนเทคอนกรีต
- เลือกขนาดลูกหนุนตรงตามระยะหุ้มในแบบ ไม่ใช้ขนาดอื่นเพราะของหมด
- ตรวจว่าลูกหนุนปูนมีกำลังอัดสูงกว่าคอนกรีตที่เท
- ไม่มีลูกหนุนที่ปั้นเองจากปูนก่อหรือปูนทรายในชุดที่ใช้
- ลูกหนุนโลหะเป็นเหล็กชนิดเดียวกับเหล็กเสริม และไม่ติดแบบหล่อ
- ไม่ใช้อุปกรณ์พลาสติกในงานที่ถ่ายแรงสำคัญของโครงสร้าง
- ลูกหนุนผูกหรือยึดติดกับเหล็ก ไม่ขยับหรือหลุดขณะเท
สรุป
ลูกหนุนสามประเภทมีข้อกำหนดต่างกัน ลูกหนุนปูนต้องมีกำลังอัดสูงกว่าคอนกรีตที่เทและห้ามทำจากปูนทราย ลูกหนุนโลหะหรือบาร์แชร์ต้องทำจากเหล็กชนิดเดียวกับเหล็กเสริมและห้ามติดแบบหล่อ ส่วนลูกหนุนพลาสติกมีค่าการขยายตัวต่างจากคอนกรีตจนอาจทำให้แตกร้าว จึงควรเลี่ยงในงานโครงสร้างหลัก ระยะหุ้มที่แนะนำคือ 50 มิลลิเมตรสำหรับฐานราก 40 สำหรับคานและเสาบริเวณชื้น 30 สำหรับบริเวณไม่ชื้น และ 20 สำหรับพื้นภายในอาคาร ซึ่งต้องเพิ่มขึ้นเมื่อสภาพแวดล้อมกัดกร่อน
เหตุผลที่เลือก PoonMix สำหรับงานเครื่องจักรและอุปกรณ์งานคอนกรีต
- มาตรฐาน มอก. คอนกรีตผสมเสร็จทุกคิวผลิตตามมาตรฐานไทย
- วิศวกรตรวจสเปกฟรี ช่วยเลือกกำลังอัดและปริมาณให้ตรงงาน
- รถโม่พร้อมส่ง จัดส่งกรุงเทพฯ ปริมณฑล ภายในวันเดียว
- ราคาชัดเจน ใบเสนอราคาระบุค่าขนส่งและค่าปั๊มครบถ้วน
คำถามที่พบบ่อยจากบทความนี้
สรุปคำตอบจากทีมวิศวกร PoonMix สำหรับข้อสงสัยที่พบบ่อยในหัวข้อนี้