ลูกหนุน (Spacer) แบ่งตามวัสดุที่ใช้ผลิตได้เป็นสามประเภทหลัก คือลูกหนุนปูน ลูกหนุนโลหะ และลูกหนุนพลาสติก แต่ละประเภทมีข้อดีและข้อจำกัดต่างกัน การเลือกใช้ผิดประเภทไม่ได้ทำให้งานพังทันที แต่จะสร้างปัญหาในระยะยาว เช่น เหล็กเป็นสนิม ผิวแตกร้าว หรือระยะหุ้มเหล็กคลาดเคลื่อน บทความนี้จึงเน้นข้อกำหนดที่ต้องรู้และวิธีเลือกใช้ให้เหมาะกับโครงสร้างแต่ละชนิด

ลูกหนุนปูนเป็นตัวเลือกแรกของงานทั่วไป

ลูกหนุนปูนทำจากปูนซีเมนต์หรือคอนกรีตคุณภาพสูง มีความเข้ากันได้ดีกับคอนกรีตที่เทเพราะวัสดุเป็นเนื้อเดียวกัน ไม่เกิดปฏิกิริยาเคมี และมีค่าการขยายตัวใกล้เคียงกันเมื่ออุณหภูมิเปลี่ยน จึงไม่ค่อยสร้างความเค้นภายในเนื้อคอนกรีต

ข้อกำหนดที่สำคัญที่สุดคือ ลูกหนุนปูนต้องมีกำลังอัดสูงกว่าคอนกรีตที่เทในชิ้นส่วนนั้น เช่น ถ้าเทคอนกรีตกำลังอัด 240 ksc ลูกหนุนที่ใช้ต้องมีกำลังอัดมากกว่า 240 ksc ถ้าลูกหนุนอ่อนกว่าคอนกรีต มันจะรับน้ำหนักเหล็กไม่ไหวและถูกบดแตกก่อนที่คอนกรีตจะรับกำลังได้เต็มที่ ซึ่งเป็นจุดเริ่มของรอยร้าวภายใน

สิ่งที่ต้องหลีกเลี่ยงคือการปั้นลูกหนุนเองด้วยปูนก่อผสมทราย เพราะปูนทรายมีกำลังอัดต่ำกว่าคอนกรีตหลายเท่า การประหยัดค่าลูกหนุนด้วยวิธีนี้ทำให้ทั้งโครงสร้างเสี่ยง

ลูกหนุนโลหะกับบาร์แชร์

ลูกหนุนโลหะเหมาะกับงานจัดตำแหน่งเหล็กเสริมช่วงบนของพื้นหรือคาน ซึ่งมักเรียกว่าบาร์แชร์ (Bar Chair) หรือเหล็กตีนกา หน้าที่คือยกตะแกรงเหล็กบนให้อยู่ระดับที่ถูกต้อง เพื่อให้ระยะหุ้มด้านบนเป็นไปตามแบบ

ข้อกำหนดคือโลหะที่ใช้ต้องเป็นเหล็กชนิดเดียวกับที่ใช้เสริมแรงคอนกรีต เพื่อป้องกันการเกิดสนิมจากปฏิกิริยาระหว่างโลหะต่างชนิด ซึ่งเกิดขึ้นได้ง่ายกับอลูมิเนียมและสแตนเลสที่นำมาใช้ในงานคอนกรีต

ข้อควรระวังที่สำคัญคือ ห้ามให้ลูกหนุนโลหะสัมผัสกับแบบหล่อหรือโผล่ที่ผิวคอนกรีต เพราะจะกลายเป็นทางให้ความชื้นเข้าถึงเหล็กและเกิดสนิมที่ผิว ซึ่งเมื่อสนิมลามก็จะกัดไปถึงเหล็กเสริมหลัก

ลูกหนุนพลาสติกและข้อควรระวัง

ลูกหนุนพลาสติกมีข้อดีคือน้ำหนักเบา ไม่เป็นสนิม และราคาถูก แต่ข้อจำกัดคือค่าการขยายตัวเมื่ออุณหภูมิเปลี่ยนต่างจากคอนกรีตอย่างมาก ซึ่งอาจทำให้คอนกรีตปริเวณรอบลูกหนุนเกิดรอยแตกร้าวขนาดเล็ก โดยเฉพาะในงานที่ผิวคอนกรีตต้องการความเรียบหรือมีวัสดุปิดผิว

แนวทางที่ปลอดภัยคือใช้ลูกหนุนพลาสติกในงานที่ไม่มีผลต่อกำลังของโครงสร้าง เช่น งานตกแต่งหรือผนังไม่รับน้ำหนัก และเลี่ยงการใช้ในงานโครงสร้างหลักทั้งหมด

ระยะหุ้มเหล็กมาตรฐานที่อ้างอิงได้

สำหรับโครงสร้างทั่วไปที่ไม่มีไอกรด ไอด่าง ไอเกลือจากทะเล หรือไอฟอสเฟต สามารถใช้ระยะหุ้มดังตารางนี้ได้

ประเภทโครงสร้างสภาพแวดล้อมระยะหุ้มที่แนะนำ (มม.)
ฐานรากและตอม่อสัมผัสดิน50 ขึ้นไป และต้องใช้แบบหล่อ ห้ามเทโดยใช้ดินเป็นแบบ
คานและเสาบริเวณความชื้นสูง เช่น ดาดฟ้า40
คานและเสาบริเวณไม่ชื้น30
พื้นบริเวณไม่ชื้น20

ถ้าโครงสร้างอยู่ในสภาพแวดล้อมรุนแรง เช่น ใกล้ทะเล พื้นที่มลพิษทางอากาศสูง หรือพื้นที่น้ำท่วมขังซ้ำ ๆ ต้องเพิ่มระยะหุ้มเกินค่าตารางนี้

ตารางเลือกลูกหนุนตามลักษณะงาน

งานประเภทลูกหนุนที่เหมาะเหตุผล
พื้นภายในอาคาร ระยะหุ้ม 20-25 มม.ลูกหนุนปูนเข้ากับคอนกรีตและรับแรงได้ดี
คานและเสาบริเวณไม่ชื้นลูกหนุนปูนมีกำลังอัดสูงพอและราคาไม่สูง
พื้นช่วงบนที่ต้องยกเหล็กระดับบาร์แชร์เหล็กเดียวกันรับน้ำหนักคนงานและตะแกรงเหล็กได้
ฐานรากและตอม่อลูกหนุนปูนที่แข็งแรงเป็นพิเศษมีน้ำหนักเหล็กมากและอยู่ในที่แคบ

Checklist ก่อนเทคอนกรีต

    • เลือกขนาดลูกหนุนตรงตามระยะหุ้มในแบบ ไม่ใช้ขนาดอื่นเพราะของหมด
    • ตรวจว่าลูกหนุนปูนมีกำลังอัดสูงกว่าคอนกรีตที่เท
    • ไม่มีลูกหนุนที่ปั้นเองจากปูนก่อหรือปูนทรายในชุดที่ใช้
    • ลูกหนุนโลหะเป็นเหล็กชนิดเดียวกับเหล็กเสริม และไม่ติดแบบหล่อ
    • ไม่ใช้อุปกรณ์พลาสติกในงานที่ถ่ายแรงสำคัญของโครงสร้าง
    • ลูกหนุนผูกหรือยึดติดกับเหล็ก ไม่ขยับหรือหลุดขณะเท

สรุป

ลูกหนุนสามประเภทมีข้อกำหนดต่างกัน ลูกหนุนปูนต้องมีกำลังอัดสูงกว่าคอนกรีตที่เทและห้ามทำจากปูนทราย ลูกหนุนโลหะหรือบาร์แชร์ต้องทำจากเหล็กชนิดเดียวกับเหล็กเสริมและห้ามติดแบบหล่อ ส่วนลูกหนุนพลาสติกมีค่าการขยายตัวต่างจากคอนกรีตจนอาจทำให้แตกร้าว จึงควรเลี่ยงในงานโครงสร้างหลัก ระยะหุ้มที่แนะนำคือ 50 มิลลิเมตรสำหรับฐานราก 40 สำหรับคานและเสาบริเวณชื้น 30 สำหรับบริเวณไม่ชื้น และ 20 สำหรับพื้นภายในอาคาร ซึ่งต้องเพิ่มขึ้นเมื่อสภาพแวดล้อมกัดกร่อน